DÌA GÒ CÔNG *®

Trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam, nói lái vốn chỉ là một trò chơi ngôn ngữ: người ta đảo phụ âm, đảo vần để tạo tiếng cười kín đáo. Tuy nhiên, dưới ngòi bút của Kim Sơn, trò chơi ấy đã được nâng lên thành một hình thức thi pháp riêng. Thơ của ông không chỉ đọc bằng mắt mà còn phải giải bằng trí.

Một trong những đặc điểm nổi bật của Kim Sơn là dựng cả bài thơ trên một “trục âm thanh”. Chẳng hạn trong bài Dìa Gò Công, địa danh Gò Công trở thành trung tâm xoay của hàng loạt biến âm: gò – co – công – còng – gồng. Những âm tiết này được đảo qua đảo lại, ghép thành các cụm từ tưởng chừng vô nghĩa, nhưng khi đọc lái lại mở ra một tầng nghĩa tiếu lâm rất tinh quái.

Điều đáng chú ý là Kim Sơn không nói lái trực tiếp. Ông tạo ra những câu thơ có vẻ rối rắm, thậm chí ngây ngô, để người đọc tự phát hiện “mật mã”. Khi người đọc chợt nhận ra cách đảo âm – chẳng hạn công ngủ → cu ngỏng, che bím → chim bé, mà chửa nhỏ → mò chửa nhả – thì tiếng cười bật ra như kết quả của một quá trình khám phá. Chính cơ chế “tự phát hiện” này khiến thơ Kim Sơn mang tính trí tuệ và hài hước cùng lúc.

Ở góc độ nghệ thuật, thơ Kim Sơn giống như một mê cung ngôn ngữ. Người đọc bước vào bằng con đường của nghĩa bề mặt – chim cò, đồng ruộng, địa danh – nhưng càng đi sâu càng thấy những lối rẽ bất ngờ của âm thanh. Đến khi thoát ra khỏi mê cung ấy, ta mới nhận ra rằng bài thơ thực chất là một câu chuyện tiếu lâm được mã hóa bằng nói lái.

Vì vậy, có thể nói:

Kim Sơn không chỉ viết thơ, mà còn chơi một ván cờ bằng chữ. Trong ván cờ ấy, âm thanh là quân cờ, nói lái là nước đi, và tiếng cười của người đọc chính là khoảnh khắc “chiếu tướng” cuối cùng.